March 12 – April 30, 2017

The Museum of Contemporary Art of Crete

The Descent of Odysseus into Hades
The Descent of Odysseus into Hades is the new unity of works presented by Nikos Viskadourakis: Sixteen central pieces which derive their inspiration from the Odyssey and specifically Rhapsody λ, also known as Nekyia. Building upon the previous series of works (Limen, 2014) this new unity carries, in many ways, Viskadourakis’s search into a next level.

Homer’s Odyssey, Rhapsody λ.

Just a simple reminder of Rhapsody λ, is perhaps here in place being as it is, closely interwoven with the artist’s work.

Homer’s narrative starts from the island of goddess Circe and develops in scenes. Before leaving the island with his companions the witch Circe gives her advice on navigating towards the Underworld and the reason of this journey’s purpose, which is designated as the meeting of Odysseus with the soul of the seer Tiresias and the oracle to be received for his return journey to Ithaca. Following Circe’s advice Odysseus reaches the dark land of the Cimmerians at the Ocean’s ends, where the ancients believed lay the entrance to the Underworld. Odysseus’ first task was to dig with his sword and offer to the souls of the dead the established funeral libations of honeymilk, sweet wine, water, barley flour and the blood of two rams sacrificed. Before the appearance of the seer, Homer brings forth a series of lifeless and voiceless shadows of old men, young men and women who gather round to drink the sacrificial blood.

Elpinoros, Odysseus’ companion, appears first. He had been killed in the palace of Circe and had remained on her island unmourned and unburied. His lifeless shadow asks Odysseus to burn his dead body and make the necessary postmortem ceremonies.

The unexpected appearance of the shadow of the protagonist’s mother, Antikleia, who had died without him knowing while he was traveling with his companions from Troy comes next. But Odysseus moves her away from the blood of the sacrifice as he sees Tiresias entering.

The blind Theban seer Tiresias holding his scepter approaches to drink the blood of the sacrifice and guessing the reason for Odysseus’ visit to the underworld starts the oracle. He tells him how it is Poseidon who obstructs his return from Troy in revenge of his blind son, Polyphemus and continues reassuring him that his return to Ithaca, will be fulfilled but warns him that he and his companions must show respect to the Sun God cows on the island of Thrinakia. In case of non-respect of the sacred cows, from either him or his companions, the seer anticipates the destruction of his ship, the loss of all his comrades and his return to Ithaca on a foreign vessel. Upon his return to his native Ithaca, Odysseus will vanquish all of patient Penelope’s suitors and will grow old in her company. His death will not come from drowning but away from the seas he says. Having spoken his last words, Tiresias then leaves the scene.

Next comes the meeting with the shadow of his mother Antikleia who has been waiting to see her son. After having drunk from the blood of the sacrifice she wonders why and how the living descend into the dark realm of Hades. The astounded Odysseus asks her how her death came about and eagerly seeks to be informed about what has happened to his palace in Ithaca, in his absence, about his wife and his son. Deep in sorrow he tries three times to embrace his mother but all three she escapes his embrace being but an airy fleeing shadow, a dream that flutters away. She explains that when the living die their soul leaves their body, which boneless and fleshless, remains thereafter but a shadowy apparition.

Next comes the scene with the gathering of the wives of heroes who approach to drink the blood of the sacrifice. Behind the departing souls of women Odysseus distinguishes the shadow of Agamemnon who explains how his unfair loss by his wife Clytemnestra at the dining offered him by the king Aegis. The sad mood of the meeting with Agamemnon, becomes even heavier when other important heroes of the Trojan War arrive. Achilles with Patroclus, Antilochos and Ajax enter. After boasting for the exploits of his son, Achilles confesses to Odysseus that he would rather be a slave of a landowner with a small fortune than to be king in the world of the dead. All the souls of the heroes of the Trojan War ask Odysseus about their families and their properties. They are all deep in sorrow as they slowly move away into the deep darkness of Erevos.

The poet finally makes Odysseus judge the heroes’ souls as Minos and Hercules had also done. The Rhapsody ends with Odysseus urging his comrades to get into their boat and with a fair wind return to the Upper World following the Ocean’s favorable current.

The idea of ​​death in Homer is not reassuring. It stresses the importance of life and distinguishes each of us while we are still alive. Homer’s imaginative complexes which build up his narrative become tools of self-knowledge and self determination for Odysseus. It becomes a catharsis as the journey appropriates in fact a different reality.

The artist studied the Odyssey and created his works from an emotional standpoint. We will not find him illustrating the symmetry of Homer’s scenes: men-women, past-present. Viskadourakis remains distanced, expressing genuine ideas and emotions without concern for the outcome of the narrative. It is an example of an art that moves on the periphery of a narration, which develops the marginal exploring its particular aesthetics.

The viewer is invited to read the expressionistic story that unfolds in the works. Before him stand two-dimensional works with dark degraded anthropomorphic figures, which move or stand in stillness in superimposed levels. Some loom larger sometimes placed centrally, surrounded by other smaller figures, standing out with their red lips, with hats on, with golden masks, or wearing crowns and holding scepters. Some with a discernible wide neck coexist with others that are brought out by wide golden touches. Some watch from above in black clouds. Two or three fuller forms reminiscent of a boat, are brought to existence with the red, white and black thick brushstrokes used. In all these formulations dominant remain the dark shadowy contours, which become dreamy spineless apparitions, without flesh and bones, formulations that stand between existence and non-existence, controversial being.

And all this is bound within a triadic color scheme: The blue background that adds depth, stability, confidence converses with red, yellow and black accents that are not always mild. At the same time, the thick impasto layers of acrylic paint surround the degraded, ambiguous, semi-recognizable forms creating ultimately a balanced architectural space. As in the Rhapsody, time remains negotiable.

Talking with the artist I find out that usually he begins his works with accented black outlines of forms which overlap sequentially and which gradually build the center of the canvas. The Renaissance perspective, as the birthplace of the sense of the three dimensions in two-dimensional painting surface, has long lost its geometric confidence. Viskadourakis’s work evokes a constantly changing space through successive overlapping shapes, shades and bright intonations.

After seven years of crisis in the society he lives in, Viskadourakis does not seek to comfort. There is no intent to idealize or beautify. The expression of existential agony in his works is also discerned in the struggle between abstraction and representation. It is perhaps the inner self that he narrates in his paintings. As the expressionist Philip Guston would say pondering on the New York art scene in 1960: “I think the best painting that’s done here is when a painter paints himself, and by himself I mean himself in this environment, in this total situation.” Guston also added: “Painting is an illusion, a piece of magic, so what you see is not what you see.”

Dr. Eleftherios Ikonomou
Berlin, 10.1.2017

Η Κάθοδος του Οδυσσέα στον Άδη
Η Κάθοδος του Οδυσσέα στον Άδη αποτελεί τη νέα ενότητα έργων του Νίκου Βισκαδουράκη. Πρόκειται για 16 κύρια έργα που έχουν θέμα τους την Οδύσσεια και πιό συγκεκριμένα την ραψωδία λ΄, γνωστή και ως Νέκυια. Η νέα αυτή ενότητα κορυφώνει θα έλεγε κανείς, τις αναζητήσεις του Βισκαδουράκη χτίζοντας τρόπον τινά πάνω στην προγενέστερη Limen (2014).

Ομήρου Οδύσσεια, Ραψωδία λ΄

Σκόπιμη είναι μία απλή υπενθύμιση της Ραψωδίας λ΄, που είναι άλλωστε στενά συνδεδεμένη με τη γραφή του καλλιτέχνη.

Η αφήγηση του Ομήρου ξεκινάει από το νησί της θεάς Κίρκης και αναπτύσσεται σε σκηνές. Πριν αποχωρήσει από το νησί με τους συντρόφους του η μάγισσα Κίρκη του δίνει συμβουλές για την πλεύση του προς τον Κάτω Κόσμο και την ολοκλήρωση του σκοπού του, ο οποίος ορίζεται από τη συνάντηση του Οδυσσέα με την ψυχή του μάντη Τειρεσία και τον χρησμό του για το ταξίδι της επιστροφής του πολυμήχανου πρωταγωνιστή της Οδύσσειας προς την Ιθάκη. Ο Οδυσσέας ακολουθώντας τις συμβουλές της Κίρκης φτάνει στη σκοτεινή χώρα των Κιμμερίων στο τέλος του Ωκεανού, όπου κατά τους αρχαίους βρισκόταν η είσοδος στον Κάτω Κόσμο. Το πρώτο του μέλημα ήταν να σκάψει με το ξίφος του και να προσφέρει στις ψυχές των νεκρών τις καθιερωμένες νεκρικές τιμές, χοές από μελόγαλα, γλυκό κρασί, νερό, κριθάλευρο και το αίμα από δύο κριάρια που θυσίασε. Πριν εμφανιστεί ο μάντης, ο ποιητής παραθέτει μία σειρά από άψυχες και άφωνες σκιές από γέροντες, νέους και νέες που συνάζονται για να πιούν το αίμα των σφαχτών.

Πρώτος εμφανίζεται ο σύντροφός του Ελπήνορος, ο οποίος σκοτώθηκε στο παλάτι της Κίρκης και έμεινε άκλαφτος και άταφος. Παρακαλεί τον Οδυσσέα να κάψει το νεκρό του κορμί και να προβεί στις αναγκαίες μεταθανάτιες τελετές.

Μεσολαβεί η αναπάντεχη παρουσία της σκιάς της μάνας του Αντίκλειας που είχε πεθάνει χωρίς αυτός να το γνωρίζει, ενώ αυτός ταξίδευε με τους συντρόφους του από την Τροία. Ο Οδυσσέας την απομακρύνει από το αίμα της θυσίας γιατί βλέπει κοντά του τον Τειρεσία.

Το είδωλο του τυφλού Θηβαίου μάντη Τειρεσία κρατώντας το σκήπτρο του τον πλησιάζει πίνει το αίμα της θυσίας και μαντεύοντας το λόγο της επίσκεψης του Οδυσσέα, αρχίζει τον χρησμό του. Πρώτα του ανακοινώνει ότι είναι ο Ποσειδώνας που του κάνει δύσκολη την επιστροφή του από την Τροία, εκδικούμενος την τύφλωση του γιού του, Πολύφημου. Συνεχίζει διαβεβαιώνοντάς τον για την επιστροφή του στην Ιθάκη, υπό τον όρο του σεβασμού των αγελάδων του Θεού Ηλίου στο νησί της Θρινακίας. Στην περίπτωση μη σεβασμού των ιερών αγελάδων από τον ίδιο και τους συντρόφους του, ο μάντης προεξοφλεί την καταστροφή του καραβιού του, τον χαμό όλων των συντρόφων του και την επάνοδο του στην Ιθάκη με ξένο καράβι. Εκεί θα εξολοθρέψει τους μνηστήρες της καρτερικής Πηνελόπης και θα ζήσει μέχρι τα βαθιά γεράματα κοντά της. Ο θάνατός του δεν θα έλθει από πνιγμό αλλά μακρυά από τις θάλασσες. Αυτά του είπε ο Τειρεσίας και απομακρύνθηκε από την σκηνή.

Η επόμενη συνάντηση είναι με τη σκιά της μητέρας του Αντίκλειας που περιμένει να δει το γιο της. Εκείνη αφού πρώτα πιεί από το αίμα της θυσίας εκφράζει την απορία της διερωτώμενη το λόγο και τον τρόπο που ένας ζωντανός κατεβαίνει στο σκοτεινό βασίλειο του Άδη. Ο Οδυσσέας προσπαθεί να μάθει για το παλάτι του στην Ιθάκη, τη γυναίκα και τον γιο του και για τον θάνατό της. Πολύ λυπημένος προσπαθεί τρεις φορές να αγκαλιάσει την μητέρα του μα, και τις τρεις του ξεφεύγει σαν αέρινος ίσκιος, σαν όνειρο που φτερουγίζει. Του εξηγεί ότι όταν πεθάνει ο άνθρωπος η ψυχή του φεύγει από το σώμα του, που δεν έχει κόκκαλα και νεύρα να στηρίξουν τις σάρκες του, αλλά είναι μία σκιώδης οπτασία.

Ακολουθεί μία σκηνή με την συγκέντρωση γνωστών γυναικών συζύγων ηρώων που κι αυτές προσπαθούν να πιούν από το αίμα της θυσίας. Σαν έφυγαν οι ψυχές των γυναικών ο Οδυσσέας διακρίνει τον ίσκιο του Αγαμέμνονα που του εξηγεί για τον άδικο χαμό του από το χέρι της γυναίκας του της Κλυτεμνήστρας στο γεύμα που του πρόσφερε ο βασιλιάς Αίγιστος. Η θλιβερή συνάντηση με το Αγαμέμνονα, γίνετε ακόμη ποιό βαριά όταν εμφανίζονται και άλλοι σημαντικοί ήρωες του Τρωικού πολέμου, ο Αχιλλέας με τον Πάτροκλο, τον Αντίλοχο και τον Αίαντα. Ο Αχιλλέας αφού πρώτα υπεριφανεύτηκε για τα κατορθώματα του γιού του, εξομολογήθηκε στον Οδυσσέα λέγοντας ότι θα προτιμούσε να ήταν δούλος ενός γεοκτήμονα με μικρή περιουσία στην γη, παρά να είναι βασιλιάς στον κόσμο των νεκρών.Όλες οι ψυχές των ηρώων του τρωικού πολέμου θέλουν να μάθουν για τις οικογένειες και τον κλήρο τους. Είναι όλοι βαριά θλυμένοι και κινούνται αργά-αργά στο έρεβος.Στην επόμενη σκηνή ο ποιητής θέλει τον Οδυσσέα να διακρίνει τις ψυχές ηρώων όπως ο Μίνωας και ο Ηρακλής.
Η ραψωδία κλείνει με τον Οδυσσέα να προτρέπει τους συντρόφους του να μπούνε στο καράβι και με ούριο άνεμο να επιστρέψουν στον πάνω κόσμο ακολουθώντας το ρεύμα του Ωκεανού.

Η ιδέα του θανάτου στον Όμηρο δεν ειναι καθησυχαστική. Υπογραμμίζει τη σημασία της ζωής και ξεχωρίζει τον καθένα μας ενώ είμαστε ακόμη εν ζωή. Ο Όμηρος με τα ευφάνταστα συμπλέγματα που παραθέτει στην αφήγησή του δίνει εργαλεία αυτογνωσίας και αυτοπροσδιορισμού στον Οδυσσέα. Είναι κάτι σαν κάθαρση του ήρωα που με το ταξίδι του οικειοποιεί μια διαφορετική πραγματικότητα.

Ο καλλιτέχνης μελέτησε την Οδύσσεια και δημιούργησε με την σειρά του, έργα ξεκινώντας από μία θα έλεγε κανείς, συναισθηματική αφετηρία. Έτσι, δεν θα τον βρούμε να εικονογραφεί τις συμμετρικές σκηνές του Ομήρου: άνδρες-γυναίκες, παρελθόν-παρόν. Ο Βισκαδουράκης αποστασιοποιείται, εκφράζει γνήσιες ιδέες, και συγκινήσεις και δεν αναλώνεται στην εμφάνιση του τελικού αποτελέσματος. Είναι ένα παράδειγμα τέχνης που κινείται στις παρυφές και όχι στο κέντρο της αφήγησης, που αναπτύσσει το περιθώριο και τη δική του αισθητική.

Ο θεατής καλείται να διαβάσει την εξπρεσσιονιστική αφήγηση που ξεδιπλώνεται στα έργα. Βλέπει μπροστά του δυσδιάστατα έργα με σκούρες ανθρωπόμορφες αποδομημένες φιγούρες, οι οποίες κινούνται ή στέκονται τοποθετημένες σε επάλληλα επίπεδα. Κάποιες μεγαλύτερες διακρίνονται ενίοτε στο κέντρο, περιτριγυρισμένες από άλλες μικρότερες, με κόκκινα χείλια, με καπέλλα, με χρυσές προσωπίδες, ή που φορούν στέμματα και κρατούν σκήπτρα. Άλλες πάλι με τον φαρδύ τους λαιμό συνυπάρχουν με κάποιες που πλάθονται με χρυσοκίτρινες πλατιές πινελιές. Κάποιες παρακολουθούν από ψηλά μέσα σε μαύρα σύννεφα. Δύο τρεις γεμάτες φόρμες θυμίζουν κάποτε-κάποτε βάρκες, με κόκκινες, άσπρες και μαύρες χοντρές πινελιές. Σε όλες δεσπόζουν τα σκούρα σκιερά περιγράμματα, κάνοντάς τις να μοιάζουν με ονειρικά φαντάσματα, δίχως σάρκα και οστά, απερίφραστα, έντονα, αμφιλεγόμενα.

Και όλα τούτα μέσα σε ένα τριαδικό συνδυασμό χρωμάτων: Το φόντο του μπλέ που προσθέτει βάθος, σταθερότητα, εμπιστοσύνη, συνδιαλέγεται με τις κόκκινες, κίτρινες και μαύρες πινελιές που δεν είναι πάντα ήπιες. Την ίδια στιγμή, τα παχιά στρώματα ακρυλικού γύρω από τις αποδομημένες, διφορούμενες, ημι-αναγνωρίσιμες μορφές δημιουργούν εν τέλει μία αρχιτεκτονική ισορροπία στο χώρο. Όπως και στη ραψωδία, ο χρόνος παραμένει διαπραγματεύσιμος.

Μιλώντας με τον καλλιτέχνη μαθαίνω ότι συνήθως αρχίζει τα έργα του με τα έντονα τονισμένα μαύρα περιγράμματα των μορφών που αλληλο-επικαλύπτονται διαδοχικά και που σταδιακά σχηματίζουν σύνολα στο κέντρο του καμβά. Η αναγεννησιακή προοπτική, σαν γενέτειρα της αίσθησης των τριών διαστάσεων στην δισδιάστατη ζωγραφική επιφάνεια, έχει χάσει εδώ την γεωμετρική της σιγουριά. Στο έργο του δημιουργείται ένας συνεχώς μεταβαλλόμενος χώρος μέσα από τις επάλληλες επικαλύψεις των μορφών και τα έντονα χρώματα που τις περιβάλλουν.

Μετά από επτά χρόνια εμφανούς κρίσης στην κοινωνία που ζει, ο Βισκαδουράκης δεν παρηγορεί. Δεν στοχεύει στην εξιδανίκευση και στην ωραιοποίηση. Εκφράζει την υπαρξιακή αγωνία που στα έργα του την διακρίνει κανείς και στην πάλη μεταξύ της αφαίρεσης και της αναπαράστασης. Ίσως να ζωγραφίζει κομμάτια του βαθύτερου εαυτού. Όπως έγραφε αναφερόμενος στο καλλιτεχνικό γίγνεσθαι της Νέας Υόρκης του 1960 ο γνωστός εξπρεσσιονιστής Philip Guston: «Νομίζω ότι η καλύτερη ζωγραφική που γίνεται εδώ είναι στα έργα όπου ο ζωγράφος ζωγραφίζει τον εαυτό του. Εννοώ τον εαυτό του μέσα σε αυτό το περιβάλλον, σε αυτή την συνολική κατάσταση». Και αλλού πρόσθετε: «Η ζωγραφική είναι μία ψευδαίσθηση, ένα κομμάτι μαγείας, οπότε ό,τι βλέπεις δεν είναι αυτό που βλέπεις».


Δρ. Ελευθέριος Οικονόμου
Βερολίνο, 10.1.2017

Limen is the title of the exhibition by Nikos Viskadourakis. The Latin word “Limen” could be translated as threshold or limit. In architecture the word threshold denotes the space in front of a house, usually occupied by people talking, eating, or even day dreaming. In physiology a threshold is the smallest perceptible reality for a human being. Both interpretations applied to the work of Viskadourakis could provide an interesting meaning.
Imagine the artist at a physical threshold of a house in his native Crete. He observes the everyday life around him. People walk on the streets alone or in groups, they wear all sorts of clothes, they talk to each other, they fight and they gesticulate. A street theatre unplanned and yet celebrative. He starts with small black outlines of human figures. Slowly, these few outlines are joined by others, until they occupy the centre of the canvas. The surroundings of these figures: colour strokes, sometimes peaceful and relaxing, but also provocative and aggressive. The expressionistic world of colour and action characterizes all his paintings. Figures, colour formations, objects, are all represented in a liminal way on the verge, the edge of the perceptible. What I find very important is that the artist manages to cross the physiological liminal threshold, and transfer to his public his experiences.